کتاب رساله جفر منثور و منظوم اثری است که توسط ابومحمد نعیم دهلوی راعیاشی جافر ثانی تالیف شده است. این نسخه که به صورت چاپ سنگی در مطبع منشی نول کشور واقع در شهر کانپور به چاپ رسیده است، در ۲۲۶ صفحه تدوین شده و شامل مباحثی به دو زبان فارسی و عربی است. هدف از نگارش این کتاب، آموزش قواعد محاسباتی و ساختاری جفر به شیوه ای است که هم از نثر و هم از شعر در آن استفاده شده است. اگر به دنبال بررسی متون کهن در دسته بندی جفر، رمل و اعداد هستید، این نسخه اطلاعاتی درباره شیوه های سنتی استخراج و محاسبات حروفی ارائه می دهد.
ویژگی های نسخه شناسی و ساختار متن
این نسخه به صورت چاپ سنگی منتشر شده و اسکن موجود از آن از کیفیت خوبی برخوردار است که متن اصلی و حواشی را برای مطالعه واضح می کند. در سراسر کتاب، حاشیه نویسی های فراوانی دیده می شود که معمولا برای توضیح مطالب پیچیده متن یا ارائه مثال های تکمیلی توسط کاتب یا مصحح اضافه شده اند. همچنین وجود جداول متعدد جفری در صفحات مختلف، به خواننده کمک می کند تا نحوه چیدمان اعداد و حروف را در قالب های مشخص مشاهده کند. مؤلف از هر دو قالب منثور و منظوم استفاده کرده است. قسمت های منظوم ممکن است برای تسهیل در به خاطر سپردن قواعد و فرمول های محاسباتی به کار رفته باشند، در حالی که بخش های منثور به شرح جزئیات و روش های عملی می پردازند. این شیوه نگارش در متون آموزشی آن دوره رواج داشته است و خواننده می تواند ارتباط میان ابیات و جداول را در طول متن دنبال کند. برای درک بهتر زمینه های این دانش، مطالعه مقاله علوم غریبه چیست؟ راهنمای کامل برای مبتدی ها دیدگاه روشنی درباره اصطلاحات کتاب ایجاد می کند. چاپ های سنگی این دوران معمولا با دقت خاصی در چیدمان کلمات انجام می شدند و این نسخه نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ کاتب سعی کرده است جداول را به گونه ای ترسیم کند که خواننده در هنگام محاسبات دچار سردرگمی نشود.
سرفصل ها و رویکرد آموزشی کتاب
محتوای کتاب بر مبنای تقسیم بندی حروف، جداول اعداد و قواعد استخراج تنظیم شده است. سرفصل های اصلی این نسخه عبارتند از:
- احکام حروف سعیده و نحسه و مراتب آن
- قاعده استخراج طالع و ابواب مربوط به آن
- دوائر و جدول مراتب عشرات و مئات و الوف
- احکام غائب، امراض و اوضاع اسما و اعداد
- قواعد امتزاج و اتصالات حروف و اسما
- مناجات و خاتمه در مباحث علوم خفیه
با توجه به وجود جداول فراوان و حاشیه نویسی های متراکم در صفحات، مطالعه این نسخه نیازمند دقت در تطبیق متن اصلی با حواشی است تا ارتباط میان مباحث منظوم و قواعد منثور به درستی درک شود.
پیوستگی مطالب در این کتاب بر اساس تعاریف اولیه حروف آغاز می شود و سپس به سمت محاسبات پیچیده تر می رود. کتاب با بخش مناجات و خاتمه به پایان می رسد و خواننده پس از مرور بخش های محاسباتی، به انتهای متن دسترسی پیدا می کند.
