علوم غریبه چیست؟ راهنمای کامل برای مبتدی ها

علوم غریبه چیست؟ در متون مکتوب قدیمی، علوم غریبه (یا علوم خفیه) به دانشی می گویند که دنبال شناخت پیوندهای پنهان میان قوای علوی (فلکی و کیهانی) و قوای سفلی (مادی و زمینی) است و هدفش پدید آوردن اثرهایی نامعمول و شگفت آور در جهان است [۱]. علوم معمولی سراغ پدیده های فیزیکی آشکار می روند، ولی این معارف بر رابطه میان ارتعاش حروف، اسماء، اعداد، اشکال هندسی و خواص باطنی ماده بنا شده اند [۱، ۳].

اگر تازه به این حوزه رسیده اید، احتمالاً همان دو سؤالی که برای بیشتر ما پیش می آید، برای شما هم پیش آمده: این اصطلاح دقیقاً یعنی چه، و چقدر از آن واقعیت دارد؟ در این راهنما با تکیه بر کتاب های مکتوب، تعریف، تاریخچه و شاخه های اصلی را مرور می کنیم و مرز میان میراث تاریخی و فرهنگی با ادعاهای بی پایه را هم روشن می کنیم.

۱. تعریف علوم غریبه و وجه تسمیه به «غریبه»

رسائل قدیمی علوم را به دو دسته تقسیم می کردند: «جلیّه» (آشکار) و «خفیّه» (پوشیده) [۱]. ملا حسین واعظ کاشفی در رساله در اسرار قاسمی می گوید علوم جلیّه دانش هایی هستند که شهرت دارند و بیشتر اهل علم قاعده ها و قانون هایشان را می دانند. علوم خفیّه اما مستور و پوشیده اند و بدون مجاهدت، ریاضت تام و آشنایی با اصطلاحات رمزی نمی شود به قانون هایشان راه پیدا کرد [۱].

اینکه چرا اسم این شاخه «غریبه» شده، در متن کاشفی توضیح داده شده است. قاعده های این دانش ها طوری چیده شده که از پیوند قوای فاعله عالیه با قوای منفعله سافله، «فعل غریب» به وجود می آید؛ یعنی اثری که برای عقل عامه شگفت و ناآشناست [۱]. یک دلیل دیگر هم دارد: مؤلفان قدیمی این آثار را با لغات، اقلام و خطوط رمزی می نوشتند تا به دست نااهل نیفتد و به همین خاطر ذهن عامه با آن ها بیگانه بود [۱].

به زبان ساده یعنی «غریبه» اشاره به پنهان بودن اسباب تأثیر در عوالم نادیدنی دارد و از دید خود مؤلفان قدیمی، معنایش پوچ بودن این علوم نبوده است [۱، ۳].

۲. تفاوت اصطلاحات: غریبه، خفیه، باطنی، ممنوعه و متافیزیک

در گفتگوی روزمره این واژه ها را اغلب به جای هم به کار می برند، ولی منابع میانشان فرق می گذارند.

• علوم غریبه (Occult Sciences): اصطلاح جامعی است برای دانش هایی مثل جفر، رمل، طلسمات و کیمیا که اثر متقابل عالم معنا و ماده را بررسی می کنند [۱]. بخشی از این مباحث که با اسماء الهی، آیات قرآن و دعاها در هم آمیخته شده، علوم غریبه اسلامی نامیده می شود [۳، ۸].
• علوم خفیه (Secret/Hidden Sciences): رسائل قدیمی این اصطلاح را مشخصاً برای «علوم پنج گانه کَلّه سِرّ» (کیمیا، لیمیا، هیمیا، سیمیا، ریمیا) به کار برده اند که رمزی ترین بخش این معارف بوده است [۱].
• علوم باطنی (Esotericism): قلمرویی معرفتی و عرفانی است که حرفش سلوک درونی، شهود و تجلی حقایق در دل سالک است [۵، ۸]. در سنت هرمسی سالک دنبال تکامل و اشراق نفس خودش است، ولی در شاخه های عملی علوم غریبه گاهی تصرف در اشیای مادی هم مطرح بوده است [۵].
• علوم ممنوعه (Forbidden Arts): مثل سحر اضراری و طلسم هایی که میان آدم ها جدایی می اندازند یا به آن ها آسیب می زنند. چون با اخلاق و موازین شرعی نمی خوانند، ممنوع شمرده شده اند [۷، ۱۳].
• متافیزیک (Metaphysics): در کاربرد جدیدتر به پژوهش درباره پدیده های فراروان شناختی، کالبد اثیری (تن پوش)، میدان انرژی و ماهیت آگاهی گفته می شود [۱۴، ۱۵].

۳. تاریخچه کوتاه: از تمدن های کهن تا ایران و دوره اسلامی

کتاب آیین های جادوگری در فرهنگ و ادبیات قدیمی ترین ریشه های این فنون را در بین النهرین، مصر و ایران باستان می بیند [۷]. الواح باقی مانده از کلدانیان و گزارش های تورات نشان می دهد کاهنان برای تصمیم های سیاسی و نظامی سراغ ستاره شناسی و فال می رفتند [۷]. در ایران باستان هم متن اوستا افسونگری را نکوهش می کند و با دیوانی که جهان را تباه می کنند مقابله می کند، و همین، مرزی میان دینداری و جادو می کشد [۷].

در حوزه تفکر هرمسی، کتاب کیبالیون (The Kybalion) را باید جدا از متن های باستانی دید. این کتاب سال ۱۹۰۸ میلادی به عنوان یک تفسیر مدرن هرمسی منتشر شد. اصل «تطابق» (Principle of Correspondence) در آن با عبارت مشهور «آنچه در بالاست مانند آنچه در پایین است» (As above, so below) بیان شده و جهان را شبکه ای از ارتعاش های متناظر میان انسان و کیهان معرفی می کند [۵].

عصر عباسی که متون به عربی ترجمه شد، این آموزه ها وارد اندیشه اسلامی شدند و اندیشمندان مسلمان کوشیدند آن ها را با توحید و ریاضیات هماهنگ کنند [۳، ۷]. بعدتر احمد بن علی البونی در شمس المعارف اسماء الهی را با علم الحروف تلفیق کرد و ملا حسین واعظ کاشفی در اسرار قاسمی رمزهای کَلّه سِرّ را تدوین کرد. با این دو کار، جریان علوم غریبه اسلامی شکل ثابتی پیدا کرد [۱، ۳].

۴. شاخه های اصلی علوم غریبه (پنج ستون کَلّه سِرّ و فروع آن)

بنا بر سنت مکتوب، شاخه های اصلی علوم غریبه روی پنج علم بنا شده است که حرف اول اسم هایشان ترکیب «کَلّه سِرّ» را می سازد [۱].

الف) پنج ستون کَلّه سِرّ

1. کیمیا (Alchemy): شناخت خواص عناصر و ارکان، و تلاش برای تبدیل فلزات ناقص به طلا و نقره به وسیله اکسیر [۱].
2. لیمیا (Talismanology): علم طلسمات و آمیختن قوای آسمانی با مواد عنصری زمین برای پدید آوردن فعلی غریب و شگفت آور [۱، ۲].
3. هیمیا (Subjugation): دانش تسخیرات، شناخت احوال سیارات هفتگانه و ارتباط با ارواح و موکلان از راه عزائم و بخورات متناسب [۱، ۸].
4. سیمیا (Phantasmagoria): علم تصرف در قوه خیال ناظر برای ساختن صورت ها و شکل های خیالی که در بیرون وجود عینی ندارند [۱].
5. ریمیا (Jugglery / Natural Magic): علم شعبده و استفاده از خواص پنهان و شگفت مواد زمینی (گیاهی، معدنی و حیوانی) برای انجام کارهای نامعمول بر پایه خواص خود ماده [۱].

ب) فروع کلیدی و پیشگویانه

• علم جفر: نظام رمزگشایی و پاسخ به مجهولات با تکیه بر ۲۸ حرف الفبا، بسط حروف و استخراج کلمات از جدول های کتاب جفر جامع [۱۰].
• علم رمل: روش پیشگویی حوادث با ریختن نقطه ها و رسم شانزده شکل هندسی که با عناصر چهارگانه متناظرند [۱۱].
• علم الحروف و اعداد (ابجد و نومرولوژی): باور به ارتعاش ذاتی اعداد و پیوند حروف با طبایع چهارگانه که هم در حساب جمل و هم در عددشناسی کابالیستی نظام مند شده است [۱۱، ۱۲].
• تنجیم و احکام نجوم: سنجش تناسب زمان ها و ساعات سعد و نحس سیارات در ساخت الواح [۸، ۹].

جدول مقایسه ای شاخه های اصلی

۵. مشاهیر و کتاب های بنیادی به روایت منابع

این ها مشهورترین چهره ها و آثاری هستند که منابع مورد بررسی از آن ها نام برده اند:

• ملا حسین واعظ کاشفی سبزواری (درگذشته ۹۱۰ ق): مؤلف رساله در اسرار قاسمی و اسرار قاسمی مصور که نظام کَلّه سِرّ را با خطوط و اصطلاحات رمزی تدوین کرد [۱، ۲].
• ابوالعباس احمد بن علی البونی (درگذشته ۶۲۲ ق): صوفی نام دار و صاحب شمس المعارف الکبری، که مرجع تلفیق اسماء الهی، اوفاق و ساعات نجومی در جهان اسلام است [۳].
• امام فخرالدین رازی (درگذشته ۶۰۶ ق): صاحب جامع العلوم (کتاب الستینی) [۴].
• میر برهان الدین محمد باقر استرآبادی (میرداماد، درگذشته ۱۰۴۰ ق): فیلسوف عهد صفوی. مجموعه ای با عنوان میرداماد کبیر به او منسوب است [۹].
• شاه محمد غوث گوالیاری (سده دهم ق): عارف هندی و مؤلف جواهر خمسه که شرایط ریاضت و شروط عمل به اسماء الحسنی را شرح داده است [۸].
• هاینریش کورنلیوس آگریپا (۱۴۸۶ تا ۱۵۳۵ م): دانشمند دوره رنسانس و صاحب سه کتاب فلسفه علوم غریبه که این دانش را به سه ساحت طبیعی، آسمانی و آیینی تقسیم کرد [۶].

۶. دیدگاه های گوناگون: موافقان، منتقدان، دین و علم

نگاه ها به علوم غریبه در طول تاریخ همیشه چندگانه بوده است. سه دیدگاه اصلی را با هم مرور می کنیم.

۱. موافقان و سالکان باطنی

آدم هایی مثل کاشفی و مؤلف جواهر خمسه باور داشتند پدیده های مادی بازتابی از عالم معنا هستند و شناخت اثر اعداد، ساعات و حروف، کشف بخشی از قانون های آفرینش است [۱، ۸]. تأکیدشان هم این بود که ورود به این فنون فقط با نیت خیر، پاکی نفس، اجازه گرفتن از یک مربی آگاه و دوری از آسیب زدن به دیگران درست است [۱، ۸].

۲. دیدگاه دینی و قرآنی

در متون مقدس میان سحر و معارف الهی تمایز روشنی هست [۷]. قرآن در سوره بقره، آیه ۱۰۲ درباره سحری که میان آدم ها جدایی می اندازد می فرماید: «فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ». پژوهش ها هم ثبت کرده اند که مشتقات واژه «سحر» حدود ۳۹ بار در قرآن آمده و بیشتر در نکوهش کارهای زیان بار به کار رفته است [۷]. بر همین پایه فقیهان سحر اضراری را حرام دانسته اند، ولی نوشتن دعاهای مأثور قرآنی برای حرز و آرامش را با شرط های دینی مجاز شمرده اند [۷، ۹].

۳. دیدگاه علمی، پزشکی و روان پزشکی

منابع تحلیلی خوانش دیگری از پدیده های ماورایی دارند.

• پزشکی جدید پدیده ای را که در باور عامه «بختک» نامیده می شود، عارضه ای زیستی به نام «فلج خواب» (Sleep Paralysis) در مرحله REM خواب می داند. در این حالت پیش از برگشتن توان حرکتی عضله ها، هشیاری مغز فعال می شود [۱۳].
• روان پزشکی جدید بسیاری از حالت های بحرانی و توهمی را که قدیم ها «جن زدگی» می گفتند، به اختلال هایی مثل اسکیزوفرنی، روان پریشی یا صرع نسبت می دهد [۱۳].
• کتاب کلیات علوم روحی می گوید بخشی از ادعاهای شگفت، مثل تله پاتی یا خواب مصنوعی، بر پدیده های زیست مغناطیسی و هیپنوتیزم تکیه دارند و لازم نیست وجود ارواح را فرض کنیم [۱۴].

۷. چند تصور اشتباه رایج و تفکیک تاریخ از خرافات

با نگاه انتقادی به منابع، چند برداشت نادرست پیدا می شود که میان مردم رواج دارد.

• آیا هر کسی با چند دستور ساده به ثروت و قدرت می رسد؟ رسائلی مثل جواهر خمسه و اسرار قاسمی تذکر داده اند که ورود به این عوالم دهه ها ریاضت، تزکیه و تسلط بر محاسبات قدیمی می خواهد. ادعای رسیدن به گنج با نسخه های دم دستی توهمی بیش نیست [۱، ۸].
• آیا هر بیماری سحر یا جن زدگی است؟ مؤلف کتاب جن در پرتو دانش و حقیقت شیادانی را نکوهش می کند که از ناآگاهی خانواده ها سوءاستفاده می کنند، بیماری هایی را که به روان پزشک نیاز دارند «تسخیر» می نامند و جلوی درمان علمی را می گیرند [۱۳].
• درباره ارزش مطالعه این علوم هم نکته اینجاست که فرصتی برای شناخت تاریخ نجوم قدیم، نمادشناسی در ادبیات کهن و مسیر شکل گیری دانش تجربی فراهم می کند. راهی برای فرار از قانون های طبیعی جهان نیست [۷، ۱۴].

۸. مسیر پیشنهادی برای مبتدی ها

اگر می خواهید تحلیلی و منظم با این حوزه آشنا شوید، منابع مورد بررسی مسیر نظری زیر را پیشنهاد می کنند [۱، ۷، ۱۱].

1. گام نخست، شناخت زمینه تاریخی و اسطوره ای: کتاب آیین های جادوگری در فرهنگ و ادبیات نشان می دهد سحر و آیین ها در قرآن، عهد عتیق و ادبیات فارسی چه کارکردی داشته اند [۷].
2. گام دوم، ساختار حروف و اعداد: طبایع چهارگانه حروف و حساب ابجد را در خودآموز و آموزش فن علوم غریبه و مبانی ارتعاش نام ها را در عددشناسی کابالیستی بخوانید [۱۱، ۱۲].
3. گام سوم، نجوم سنتی و گاه شماری: مبانی افلاک بطلمیوسی، بروج و ساعات کواکب را در جزوه های پایه ای مثل آموزش نجوم مبتدی می توانید پیدا کنید [۱۶].
4. گام چهارم، فراروان شناسی و متافیزیک ذهن: هیپنوتیزم، تن پوش اثیری و خواب های روشن در کلیات علوم روحی بررسی شده است [۱۴]. در حوزه تمرین تمرکز هم به باور هری ب. جوزف در راهنمای عملی فعال کردن چشم سوم، تثبیت تجسم نمادها به فعال شدن چشم درونی ذهن و آگاهی آیینی کمک می کند [۱۵].
5. یک هشدار لازم: کتاب های معتبر ورود تنها و ناآگاهانه به طلسم ها و عزائم عملی را به شدت نهی کرده اند و آن را سرچشمه اختلال روحی و توهم می دانند [۸، ۹]. هدف از آشنایی با علوم غریبه در دوران ما شناخت تاریخ اندیشه است و آزمودن دستورهای پرخطر جایی در این مسیر ندارد.

۹. جمع بندی

علوم غریبه نشان می دهد انسان پیش از پیدایش علم تجربی چطور می کوشید دنیای ناشناخته را بفهمد. مرور مستند این متون نشان می دهد بخش مهمی از این میراث با ستاره شناسی، داروسازی سنتی و روان شناسی پیوند داشته است. به شخصه فکر می کنم بهترین نگاه به آن، بررسی علمی و تاریخی همین میراث مکتوب است؛ هم می توان تاریخ فرهنگ را بهتر شناخت و هم جلوی خرافه پرستی و سوءاستفاده سودجویان را گرفت.

به عنوان نویسنده خوشحال می شوم نظر شما را هم بدانم. کدام بخش این راهنما برایتان تازه بود و دوست دارید درباره کدام شاخه بیشتر بنویسم؟