متافیزیک چیست؟ تعریف و شاخه ها

متافیزیک چیست؟ متافیزیک بخشی از فلسفه است که از هستی و بنیاد چیزها می پرسد، یعنی از آنچه پشت پدیده های فیزیکی قرار دارد. در کتاب «متافیزیک چیست؟» مارتین هایدگر، متافیزیک ریشه فلسفه شمرده می شود و پرسش اصلی اش درباره خود هستی است [۱]. ولی در گفتگوی امروز همین واژه برای موضوعات دیگری هم به کار می رود: هاله، برون فکنی اثیری، چشم سوم و پدیده های فراروان شناختی [۳، ۴، ۵].

اگر هر دو معنا را شنیده اید و نمی دانید مقصود دقیق چیست، تنها نیستید. در این راهنما با تکیه بر کتاب های مکتوب، معنای فلسفی و معنای رایج متافیزیک را کنار هم می گذاریم، شاخه های اصلی را مرور می کنیم و می بینیم نقدهای علمی چه می گویند.

۱. ریشه واژه و معنای فلسفی

پیشگفتار مترجم کتاب «متافیزیک چیست؟» هایدگر (ترجمه سیاوش جمادی) نکته ای دارد که برای شروع خیلی کمک می کند. مترجم عمداً واژه «مابعدالطبیعه» را به کار نمی برد، چون هایدگر تأکید می کند که «متا» به معنای «بعد» نیست و به معنای گذر و استعلا از فیزیک یا از جهان موجودات است [۱]. به زبان ساده یعنی متافیزیک پرسش از هستی است، پیش از هر پرسش دیگر.

مترجم در همان پیشگفتار به نامه دکارت به پیکو اشاره می کند. دکارت در آن نامه ریشه فلسفه را متافیزیک، تنه آن را فیزیک و شاخه هایش را علوم دیگر می داند. به روایت مترجم، هایدگر از این تصویر نتیجه می گیرد که «خاک مغذی» این ریشه، یعنی هستی، در طول تاریخ فلسفه به فراموشی سپرده شده است. چیرگی بر متافیزیک هم در نگاه او یعنی تفکر در خودِ هستی [۱].

۲. دو معنای رایج: فلسفی و جدید

امروز اگر کسی بگوید «متافیزیک می خوانم»، ممکن است کتاب فلسفه در دست داشته باشد یا کتابی درباره هاله و برون فکنی. نکته اینجاست که این دو سنت جدایی اند و خلط شان بیشتر سردرگمی ها را می سازد.

• معنای فلسفی: پرسش از هستی و بنیاد آن. نمونه اش همان کتاب هایدگر است که حتی درباره «عدم» می پرسد و می کوشد با پرسیدن از آن، به معنای هستی نزدیک شود [۱].
• معنای رایج در کتاب های متأخر: موضوعاتی مثل هاله و میدان انرژی [۳]، تن پوش یا جسم اثیری [۴]، چشم سوم [۵] و امکان های ناشناخته انسان [۲].

نویسنده کتاب «متافیزیک از نگاه فیزیک» در مقدمه، «موضوعات متافیزیکی» و «امکانات ناشناخته انسان» را در یک عبارت کنار هم می آورد [۲]. این کاربرد دوم هم برای خودش جایگاهی در کتاب های فارسی دارد، ولی همان طور که گفتیم با متافیزیک فلسفی یکی نیست.

۳. تفاوت متافیزیک با علوم غریبه و علم تجربی

تفاوت با علوم غریبه: ملا حسین واعظ کاشفی در رساله در اسرار قاسمی علوم خفیه را دانش هایی مستور می داند که جز با ریاضت تام و آشنایی با اصطلاحات رمزی نمی شود به آن ها رسید، و می گوید از پیوند قوای عالیه با قوای سافله «فعل غریب» به وجود می آید [۸]. پس طبق همین تعریف ها، متافیزیک فلسفی دنبال پرسش از هستی است [۱] و علوم غریبه مجموعه ای از فنون است که قرار است اثری نامعمول پدید بیاورد [۸]. جزئیات بیشتر را در این مقالات می خوانید: [[لینک: علوم غریبه چیست]] و [[لینک: تفاوت علوم غریبه و متافیزیک]].

تفاوت با علم تجربی: مترجم هایدگر در یکی از پانوشت ها یادآوری می کند که رودلف کارناپ و فیلسوفان حلقه وین جمله هایی از این دست را «بازی لفظی» می دانستند و می گفتند موضوع چنین گزاره ای به لحاظ تجربی نه قابل تکذیب است نه قابل تصدیق [۱]. یعنی سر راه متافیزیک فلسفی، پرسش از آزمون پذیری همیشه هست.

۴. شاخه های متافیزیک

شاخه بندی واحدی که همه منابع بر آن توافق داشته باشند وجود ندارد. اینجا بر اساس موضوعاتی که منابع مورد بررسی مطرح کرده اند، پنج محور را مرور می کنیم. در چهار محور آخر، ادعاها نظر خود نویسنده هاست و آن ها را به همین صورت نقل می کنیم.

۱. پرسش از هستی و عدم

هسته متافیزیک فلسفی، پرسش از هستی است. در همین کتاب هایدگر پرسش «عدم چیست؟» هم مطرح می شود و بحث می کند که پرسیدن از عدم، فکر را ناچار به مواجهه با معنای هستی می کند [۱].

۲. زمان، جهان های موازی و فیزیک جدید

کتاب «متافیزیک از نگاه فیزیک» پرسش هایی مثل «آیا اندیشه قادر است امواج کوانتومی را تحت تأثیر قرار دهد؟» را مطرح می کند. نویسنده ها می گویند آنچه می توانیم بیندیشیم یا دریافت کنیم، به واسطه افکار فردی مان به مرحله آگاهی آورده می شود، و ساختار هر جهان منفرد را متأثر از تعداد نامحدودی از جهان های دیگر می دانند [۲].

۳. هاله و میدان انرژی

ماری سیلوا در آموزش برون فکنی اثیری می نویسد بدن فیزیکی انسان را میدانی انرژی به نام هاله احاطه کرده است. به باور او این میدان از هفت لایه تشکیل شده که از هم متمایز ولی همپوشان اند و رنگ هاله نشانه ای از حالت و افکار فرد است [۳]. لازم به ذکر است که این توصیف ها باور مؤلف است و نه یافته ای که در کتاب های علمی ثبت شده باشد. برای زمینه های مرتبط، [[لینک: انرژی و ارتعاش در متافیزیک]] را ببینید.

۴. تن پوش و برون فکنی اثیری

حسن رهبرزاده در کلیات علوم روحی از «تن پوش» یا جسم اثیری حرف می زند و آن را واسطه ای میان روح و جسم مادی می داند [۴]. سیلوا نیز میان «فرافکنی اثیری»، «سفر اثیری» و «تجربه خارج از بدن» (OBE) فرق می گذارد و یادآوری می کند که این اصطلاح ها اشتباهاً یکی گرفته می شوند [۳].

۵. چشم سوم

هری ب. جوزف در Activating the Inner Eye (فعال سازی چشم درون) از «چشم درونی» حرف می زند که به آن چشم ذهن، چشم سوم یا بعد خیال هم می گویند [۵]. به نوشته او «آگاهی آیینی» زمانی به دست می آید که ذهن آرام و ساکت شود [۵]. بحث کامل تر در [[لینک: چشم سوم چیست]] آمده است.

جدول مقایسه ای

۵. کتاب ها و چهره های مرجع

• مارتین هایدگر و مترجم او سیاوش جمادی: متن فلسفی اصلی و پیشگفتار و پانوشت های توضیحی [۱].
• باب توبین و فرد آلن ولف: متافیزیک از نگاه فیزیک، با نگاهی که فیزیک جدید و پرسش های متافیزیکی را کنار هم می گذارد [۲].
• ماری سیلوا، حسن رهبرزاده و هری ب. جوزف: سه نویسنده ای که از دید باورهای روحی و فراروان شناختی نوشته اند [۳، ۴، ۵].
• کتاب کیبالیون (The Kybalion) را باید جدا از متن های باستانی دید. این کتاب در سال ۱۹۰۸ در شیکاگو منتشر شد و تفسیر مدرن حکمت هرمسی است. هفت اصل مطرح شده در آن اصل ذهن گرایی، تطابق، ارتعاش، قطبیت، ریتم، علت و معلول و جنسیت اند، و اصل تطابق با جمله «As above, so below» بیان شده است [۷].

۶. نقدها و دیدگاه علمی

بخش مهمی از اعتبار یک موضوع در این است که نقدهایش را هم بشنویم.

• نقد فلسفی: پانوشت مترجم هایدگر یادآوری می کند که فیلسوفان تحلیلی مثل کارناپ این گونه گزاره ها را بازی لفظی می دانستند [۱].
• نقد پزشکی: جمال فرجی در جن در پرتو دانش و حقیقت بختک را همان «فلج خواب» می نامد و در بخشی با عنوان «جن زدگی یا نوعی بیماری؟» اسکیزوفرنی را بیماری روانی توضیح می دهد [۶].
• تبیین روان شناختی تجربه خارج از بدن: سیلوا خودش یادآوری می کند که در علم از OBE به عنوان اختلال تجزیه ای یاد می شود [۳].
• دقت علمی: نویسنده کتاب متافیزیک از نگاه فیزیک می گوید هیچ کس نماینده علم نیست که بخواهد موضوعات متافیزیکی و امکان های ناشناخته انسان را رد کند. در همان مقدمه تأکید می کند که وجود نمونه های تقلبی نشان می دهد نمونه واقعی هم وجود دارد، و این تقلب ها دلیل رد همه چیز نیستند [۲].

برای بحث کامل تر، [[لینک: آیا علوم غریبه واقعی است]] را بخوانید.

۷. چند تصور اشتباه رایج

• آیا متافیزیک همان علوم غریبه است؟ خیر. متافیزیک فلسفی پرسش از هستی است [۱]، و علوم غریبه در تعریف کاشفی فنونی برای پدید آوردن فعل غریب اند [۸].
• آیا کیبالیون از مصر باستان آمده است؟ خیر. کتابی است از سال ۱۹۰۸ و تفسیر مدرن هرمسی به شمار می آید [۷].
• آیا بختک حمله موجودات نامرئی است؟ منبع مورد بررسی آن را فلج خواب می نامد [۶].
• آیا هر موضوع ماورایی را می شود متافیزیک نامید؟ در معنای فلسفی خیر، ولی در بعضی کتاب های متأخر این واژه برای موضوعات ماورایی هم به کار رفته است [۱، ۲].

۸. مسیر پیشنهادی مطالعه

اگر می خواهید منظم پیش بروید، این ترتیب را پیشنهاد می کنم:

1. اول معنای فلسفی: پیشگفتار مترجم کتاب متافیزیک چیست؟ را بخوانید [۱].
2. بعد نقدها: جن در پرتو دانش و حقیقت برای فرق گذاشتن میان باور و توضیح پزشکی [۶].
3. بعد پیوند با فیزیک جدید: متافیزیک از نگاه فیزیک [۲].
4. بعد کیبالیون، با این یادآوری که تفسیر مدرن است و سند باستانی نیست [۷].
5. در آخر کتاب های هاله، تن پوش و چشم سوم را بخوانید، با این توجه که ادعاها باور نویسنده هاست [۳، ۴، ۵]. تمرین تمرکز را هم می توانید با [[لینک: نیت و تمرکز]] دنبال کنید.

۹. جمع بندی

متافیزیک در اصل پرسشی فلسفی است، پرسش از اینکه هستی چیست و چرا فراموش شده. در کتاب های متأخر همین اسم برای هاله، تن پوش و چشم سوم هم به کار رفته و اینجا بهتر است ادعاها را همان طور که هست، یعنی باور نویسنده، بخوانیم. به شخصه فکر می کنم بزرگ ترین کمک به یک مبتدی، شناختن مرز این دو معنا و خواندن نقدهای علمی کنار آن هاست.

به عنوان نویسنده خوشحال می شوم نظر شما را هم بدانم. کدام شاخه برایتان جذاب تر بود و دوست دارید درباره آن مفصل تر بنویسم؟